از سخن‌های دیرینه: هنر جوی و با مرد دانا نشین/ چو خواهی که یابی ز بخت آفرین

تهمتن‌نامه، به همراه منظومه‌های زال و مقاتل دیو و کوه دماوند

تهمتن‌نامه، به همراه منظومه‌های زال و مقاتل دیو و کوه دماوند، تصحیح و تحقیق دکتر رضا غفوری، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۳۹۸، ۴۸۰ صفحه، بها: ۹۵۰۰۰ تومان.

 


 

پس از فردوسی منظومه‌های پهلوانی بسیاری به پیروی از سبک و اسلوب شاهنامه سروده‌ شده‌اند. بیشتر این منظومه‌ها در شرح پهلوانی‌های پهلوانان خاندان رستم است که در شاهنامه فقط نامی ‌از آنها آمده است، مانند گرشاسپ نیای بزرگ خاندان و یا کمتر به آنها پرداخته شده است، مانند فرامرز پسر رستم. پیشینۀ برخی از منظومه‌هایی که نزدیک به عصر فردوسی، در قرن‌های پنجم و ششم سروده شده‌اند، مانندِ گرشاسپ‌نامه، بهمن‌نامه، کوش‌نامه، فرامرزنامۀ کوچک و بزرگ، شبرنگ‌نامه، قدیمی است و به پیش از اسلام می‌رسد، ولی برخی روایات دیگر مانند برزونامۀ جدید و زرّین‌قبانامه پس از اسلام به الگوی داستان‌های شاهنامه پرداخته و به نظم درآمده‌اند. با اینکه بخشِ موسوم به پهلوانی شاهنامه پر است از کرده‌های رستم، این پهلوان بلندآوازه، در بیشتر منظومه‌های حماسی دیگر مانندِ شبرنگ‌نامه، برزونامۀ کهن و جدید، بانوگشسپ‌نامه، جهانگیرنامه و شهریارنامه و جز آنها حضور چشمگیری دارد و افزون بر اینها، منظومه‌های مستقلی نیز دربارۀ کرده‌های او پرداخته شده‌اند، مانند تحریرهای مختلف رستم‌نامه و داستان رستم و ببر بیان. اما نکتۀ مهم دربارۀ برخی از منظومه‌هایی که در آنها رستم حضور دارد، به‌ویژه رستم‌نامه‌ها این است که آنها در حوزۀ ادبیات شفاهی و نقالی و عامیانه جای می‌گیرند، گرچه در برخی از همین روایات نیز گاه رگه‌هایی از دیرینگی و کهنگی را می‌توان بازشناخت. شاید بهترین نمونۀ این دست روایات، منظومۀ سام‌نامه باشد در شرح ماجراهای سام، پدر‌بزرگ رستم که در زمانی متأخر، شاید در اوایل دورۀ صفوی سروده شده باشد.

کتابی که به معرفی آن می‌پردازیم مشتمل است بر سه منظومۀ مستقل که سراینده و زمانِ سرایش هیچ‌یک از آنها دانسته نیست، ولی مصحح بر اساس پاره‌ای شواهد و قراین حدس می‌زند که هر سه در زمان صفویه سروده شده‌اند. این منظومه‌ها در نسخه‌هایی از شاهنامه، محفوظ در کتابخانۀ ملی و موزۀ رضا عبّاسی جای گرفته‌اند:

۱. تهمتن‌نامه (۷۷۴ بیت). این بخش عنوانِ ویژه‌ای ندارد و تهمتن‌نامه که عنوان کتاب نیز هست، برگزیدۀ خودِ مصحح است تا شرح ماجراهای رستم در این بخش با رستم‌نامه اشتباه گرفته نشود. این بخش مشتمل است بر شرح دلاوری‌های رستم در دوران کودکی در کشتن شیران و گرازان و ببرها و فیل‌ها و جنگجویان نیرومند. رستم پس از نشان دادن دلاوری‌های خود، همراه با پدرش زال به دربار زوِ طهماسب راه می‌یابد.

۲. زال و مقاتلِ دیو (۵۷۷ بیت): ماجرای این منظومه از دادخواهی بازرگانی به نام خواجه‌جان در پیشگاه منوچهرشاه آغاز می‌شود. می‌گوید: دیوی به نام مقالات، اموالش را دزدیده و معشوق او، سمن‌ناز را از چنگش ربوده است. پس، زال از سوی پادشاه به جنگ مقالات می‌رود، او را می‌کشد و اموال و معشوق تاجر را از چنگش می‌رهاند. پس از کشتن مقالات، به کاخی وارد می‌شود که طهمورثِ دیوبند گنج و لوحی برای او به یادگار گذاشته و در آن لوح روش کشتن مقاتلِ دیو، برادر نیرومندتر مقالات را بدو می‌آموزد. سرانجام زال با شمشیر طهمورث کمر مقاتل را به دو نیم می‌کند. مضمون رهانیدن زن از چنگ دیوان و خواندن لوح پادشاهان درگذشته، بارها در دیگر داستان‌های پهلوانی مقدّم بر این منظومه، از جمله فرامرزنامۀ کوچک و بزرگ تکرار شده است.

۳. کوه دماوند (۲۵۶۸ بیت): افراسیاب همراه با پهلوانانِ خون‌ریزی چون ابرهه، افریقی، هزبرِ بلا و نهنگ دژم که از جاهای دور و نزدیک به یاری او شتافته بودند، به ایران لشکر می‌کشد و پهلوانان ایرانی را در کنار دماوندکوه در حصار می‌گیرد. در حالی که ایرانیان از شکستن حصار افراسیاب ناامید شده بودند، رستم از سیستان خود را به دماوندکوه می‌رساند و در جنگی سخت همۀ متحدان افراسیاب را می‌کشد و خودِ او را به توران می‌گریزاند.

یکی از ویژگی‌های بارز این تصحیح، مانند دو تصحیح پیشین دکتر رضا غفوری، یعنی هفت‌ منظومۀ حماسی و شهریارنامه، مقدمه‌های روشمند و عالمانه و جامع در معرفی و تحلیل متن‌شناختی این منظومه‌ها و یادداشت‌های سودمند بر هریک آنهاست.

در پایان باید سپاسگزار انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار و مدیر کاربلد و فهیم آن دکتر محمد افشین‌وفایی بود که کتاب را با آراستگیِ چشم‌نواز به چاپ رسانده است.

 

به نقل از صفحۀ فیس‌بوک دکتر

ابوالفضل خطیبی

عضو هیئت‌علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=10214039535942545&id=1835864820

 

@AfsharFoundation