از سخن‌های دیرینه: هنر جوی و با مرد دانا نشین/ چو خواهی که یابی ز بخت آفرین

تازه‌های پژوهشی

 

کتاب چرا باید شاهنامه خواند اثری است از سیامک شیرمردی توسط انتشارات دنیای نو منتشر شده است. همان‌طور که از عنوان کتاب پیداست، عمدۀ مطالب آن دربارۀ ضرورت شاهنامه خوانی است. او هم‌چنین از حکمت و خرد و ماندگاری این حماسۀ ملّی و شاهکار جهانی نیز سخن گفته است. در پشت جلد این کتاب می‌خوانیم: «زمانی که ملتی در اثر جنگ یا حوادثی دیگر تحت استیلای سیاسی و اجتماعی و فرهنگیِ قومی دیگر قرار می‌گیرد و توسط بیگانگان احساسات ملّی و قومی آنان نادیده گرفته شود، روح ملّی عده‌ای از مردمان آن جامعه با واکنشی آگاهانه یا ناخودآگاه وارد عمل شده و با بازگشت به گذشته و نوشتن تاریخ و اساطیر و یادآوری دوران شکوه و بزرگی تاریخ خود احساسات ملّی و قومی مردم را تحریک می‌نمایند و در حقیقت به نوعی بازگشت به سنّت‌ها و بازیابی هویّت ملّی را موجب می‌شوند».

 

 

 

 

 

 

بازتاب چهرۀ زنان در شاهنامه از موضوعاتی است که با وجود تحقیقات مفصل، هنوز هم مورد توجه مؤلفان قرار دارد. گیتی رستگار فلاح نیز از جمله مؤلفانی است که به تازگی اثری را با عنوان بانوان شاهنامه به منابع موجود در این حوزۀ پژوهشی افزوده است. او در این اثر برداشت و درک شخصی خود را از رفتارها و کنش‌های زنان شاهنامه گنجانده است.

 

 

 

 

 

 

حسن ذوالفقاری و بهادر باقری به معرفی، بررسی و تحلیل 60 افسانۀ پهلوانی پس از شاهنامه تا پایان دورۀ قاجار اقدام کرده‌اند که حاصل زحمات آنان در اثری 4 جلدی با عنوان افسانه‌های پهلوانی ایران گرد آمده است. هدف آن‌ها، بررسی سیر تحول افسانه‌های پهلوانی پس از شاهنامۀ فردوسی و ادامۀ این سنت در میان مردم بوده است. در این کتاب ذیل هر افسانه نکات زیر بررسی شده‌اند:

 

-         معرفی افسانه و ارزش آن

 

-         پدیدآورنده

 

-         نسخ

 

-         ساختار موضوعات

 

-         چکیدۀ روایی

 

-         تشریح جنبه‌های داستانیِ اثر

 

-         جنبه‌های زبانی و ادبی متن مانند اصطلاحات، مثل‌ها و واژگان عامیانه و ...

 

 

 

 

خلاصۀ شاهنامه به نثر و شرح گزیدۀ ابیات آن از کارهای دشواری است که بهمن افشانی آقاجری متقبّل شده تا در نهایت اثری دو جلدی با عنوان حماسۀ بشکوه را پیش روی مخاطبان قرار دهد. او در مقدمۀ کتاب می‌نویسد: «شیوۀ نگارش این مجموعه بدین‌گونه پیش برده شد که کل شاهنامه به نثر خلاصه‌وار پیش روی خواننده قرار گیرد تا خواننده با فضای کلی شاهنامه و زنجیرۀ رخدادها کامل و دقیق آشنا گردد و دیگر این‌که جذاب‌ترین و مهم‌ترین داستان‌های شاهنامه به نظم (با بیشتر و مهمترین ابیات) و شرح تک‌تک ابیات به زبان ساده در اختیار خوانندگان قرار داده شود».

 

 

 

 

 

ابراهیم قیصری که تا کنون بیشتر در حوزۀ حافظ‌شناسی قلم‌فرسایی و آثاری مانند ابیات بحث‌برانگیز حافظ، دیوان حافظ، حافظ عاشق و رند و پردۀ گلریز حافظ منتشر کرده، این‌بار اثری را در حوزۀ شاهنامه با عنوان درخت هزارتخمگان؛ بازگویی سخنان و صحنه‌ها در شاهنامۀ فردوسی پیش روی علاقه‌مندان قرار داده است. این کتاب با مقدمۀ محمدرضا راشد محصّل و توسط انتشارات سرزمین کتاب روانۀ کتاب‌فروشی‌ها شده است.

 

 

 

 

 

 

کوروش نیکنام هم موبد و هم از پژوهشگران دین زردشتی است که تا کنون آثاری را مانند از نوروز تا نوروز، آیین اختیار، کنکاشی در زندگی و اندیشه زرتشت و ... منتشر کرده است. اکنون اثر تازۀ او، زرتشت و مزدیسنان؛ پرسش و پاسخ‌هایی در شناخت دین زرتشت از سوی نشر هیرمبا به چاپ رسیده است. در پیشگفتار کتاب می‌خوانیم: «در یک ضرب‌المثل آلمانی آمده: «پیامبران در زادگاه خویش غریب‌اند» بی‌گمان برای پیام‌آور ایرانی چنین روی داده است. زرتشت در زادگاه خود، سرزمین ایران، غریب و ناآشنا مانده است باید پذیرفت که زندگی و اندیشه زرتشت بیش از پیامبران دیگر از آغاز زاده شدن تاکنون به کنکاش و چالش گرفته شده است...».

 

 

 

 

 

 

 

نوع ادبی «حمله‌نامه» از مهم‌ترین انواع حماسه‌های دینی است که سید علی کاشفی خوانساری در اثر تازۀ خود به نام شاهنامۀ شاه خورشیدچهر؛ سنت حمله‌سرایی در ادب پارسی، آن را زیر ذرّه‌بین قرار داده است. در توضیح پشت جلد کتاب می‌خوانیم: «در این کتاب ابتدا سیر سرایش حماسه‌های دینی و علوی را پیش و پس از سروده‌شدن حملۀ حیدری باذل خراسانی مرور کرده، از منظومه‌های متعدد با نام حملۀ حیدری یاد می‌کند. بخش دوم کتاب به معرفی و نمونه آثار چهار سرایندۀ اصلی و برزگ حملۀ حیدری اختصاص دارد».

 

 

 

 

 

 

یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات شاهنامه‌خوانی، تلفظ صحیح واژگان است که به نگارش مقالات و نظرات گوناگونی منجر شده است. خالقی مطلق که سالیان زیادی را با متن شاهنامه انس داشته است، اکنون اثری در این باره منتشر کرده است: واج‌شناسی؛ پژوهشی در خوانش واژگان شاهنامه. این اثر توسط بنیاد موقوفات افشار روانۀ بازار کتاب شده است.

 

 

 

 

 

 

چندی پیش نشر نی مژدۀ انتشار اثری از محقق برجسته، مهدی سیدی، را به مخاطبان داد. این اثر که فرهنگ جغرافیای تاریخی شاهنامه نام دارد، تا کنون دومین همکاری این محقق با نشر نی محسوب می‌شود. در این پژوهش تمامی شاهنامه، از آغاز پادشاهی کیومرث پیشدادی تا پایان پادشاهی یزدگرد سوم ساسانی، به دقت بررسی و همه ی اعلام جغرافیایی مندرج در این اثر سترگ استخراج و شناسایی و با شرح و توضیح کامل معرفی شده است. اما محدوده ی زمانی پژوهش ما به عهد تصنیف شاهنامه ختم نمی شود، زیرا به بیان دگرگونیها و تغییراتی هم پرداخته ایم که تا به امروز در نام و عنوان مواضع جغرافیایی رخ داده است، به گونه ای که اگر از کوه و چشمه و دریا و شهری از زمان پیشدادیان و ضحاک نام برده شده، اوضاع آنها تا زمان حاضر با استناد به منابع بعد از ساسانیان و نیز بر اساس پژوهش های میدانی خودمان معلوم و معرفی شده است. از این رو، علاوه بر شاهنامه و منابع جغرافیایی و تاریخی مربوط به آن، از کتب ادبی و عرفانی و سایر اسناد مکتوب نیز بهره گرفته ایم. در نهایت، پیمایش و کاوش میدانی در ایران و ممالك همجوار (عرصه ی جغرافیایی شاهنامه) مکمل پژوهش کتابخانه ایمان بوده است. نقشه ی جامعی هم که به کتاب ضمیمه شده است خوانندگان را در شناسایی مواضع جغرافیایی شاهنامه یاری می دهد.

 

 

 

 

 

 

 

 

کوروش سالاری اثری با نام تاریخ اساطیری ایران نوشته و با همکاری نشر مدید روانۀ کتاب‌فروشی‌ها کرده است.

 

 

 

 

 

 

به‌جرأت می‌توان گفت یکی از بحث‌برانگیزترین و بهترین کتاب‌های تازه منتشرشده، آذربایجان و شاهنامۀ سجاد آیدنلو است. این اثر که نتیجۀ زحمات هجده‌سالۀ مؤلف است، تحقیقی است درباره جایگاه آذربایجان، ترکان و زبان ترکی در شاهنامه و پایگاه هزارساله شاهنامه در آذربایجان که شامل هفت فصل می‌شود:

 

فصل اول: آذربایجان در شاهنامه؛

 

فصل دوم: ترکان در شاهنامه؛

 

فصل سوم: زبان ترکی در شاهنامه؛

 

فصل چهارم: آذربایجان در روایت‌های ملی پهلوانی ایران خارج از شاهنامه؛

 

فصل پنجم: شاهنامه در آذربایجان که خود شامل سیزده بخش است؛

 

فصل ششم: شاهنامه‌شناسان و شاهنامه‌پژوهان آذربایجانی؛

 

فصل هفتم: بررسی نظریات منتقدان آذربایجانی فردوسی و شاهنامه.

 

از ویژگی‌های مهم این کتاب رعایت انصاف، دقّت فراوان، تازگی و روشمندی است که در سایر تحقیقات این محقق نیز دیده می‌شود.

 

 

 

 

 

 

 

سجاد آیدنلو مجموعه‌مقالات دیگری را نیز با عنوان نارسیده ترنج توسط انتشارات سخن به چاپ رسانده است. مقالات این کتاب موضوعات متنوعی را از جمله ماخذشناسی، متن‌شناسی، اسطوره‌شناسی و واژه‌شناسی شاهنامه در بر می‌گیرد. این کتاب پیشتر با مقدمۀ جلال خالقی مطلق توسط نشر نقش مانا در سال 1386 منتشر شده بود که تفاوت آن با چاپ حاضر، فقدان سه مقالۀ مربوط به سال‌های 1396 و 1397 است.

 

 

 

 

 

 

 

محمدحسین فیلُم که پیشتر کتاب شاهنامۀ فردوسی: هزاره‌باوری و رستم دستان را منتشر کرده بود، اکنون کتاب تازه‌ای با عنوان نشانه‌هايي از روند آگاهي اسطوره‌اي در شاهنامه فردوسي با همکاری نشر پژواک کیوان چاپ کرده است. وبگاه ناشر در توضیح این کتاب آورده است:

 

کتاب «نشانه‌هایی از روند آگاهی اسطوره‌ای در شاهنامه‌ی فردوسی» چکیده‌ای از شاهنامه فردوسی، از پادشاهی کیومرث تا پادشاهی بهمن است. ابیاتی گزیده شده‌اند که به گمان نویسنده، بن‌مایه‌ی اسطوره‌ای در خود داشته‌اند. در این چکیده می‌توان نشانه‌هایی از دستیابی مردمانی که تازه از دایره‌ی زندگی طبیعی پا به جهان انسانی گذارده‌اند را دید (دستاوردهایی برای پی افکندن جهانی انسانی). نویسنده بر این باور است که بخش اسطوره‌ای شاهنامه‌ی فردوسی، دستاوردهای فکری و فنی مردمان پدیدآورنده‌ی این داستان‌های اسطوره‌ای، اعم از خوراک و پوشاک و خانه‌سازی تا باورهای اسطوره‌ای و زبان و ) را در پیکر شخصیت‌های اسطوره‌ای دسته‌بندی و روایت می‌کند و بر این شخصیت‌ها نامی می‌نهد که معنی نامواژه تا اندازه‌ای با محتوای نسبت داده‌شده به آن شخصیت هم‌راستایی و هم‌خوانی دارد».

 

 

 


 

 

 

چهار اثر تألیفی تازه در حوزۀ کودک و نوجوان منتشر شده است. سه جلد تازه از مجموعۀ شاهنامۀ کودک و نوجوان به قلم محمدناصر مودودی، شامل دفتر نهم (کیانیان 7)، دفتر دهم (دورۀ تاریخی1) و دفتر یازدهم (دورۀ تاریخی 2) توسط نشر دیبایه منتشر شده است. اثر دیگر دوزخ ضحّاک: برداشتی آزاد از اساطیر کهن ایران نام دارد که به قلم کیاوش جاهد پارسا نوشته شده و انتشارات هورخش آسمان آن را منتشر کرده است.

 

 

                                        

                        

شهنامۀ چنگیزی سرودۀ شمس‌الدین کاشانی یکی از تواریخ مهم منظوم عصر ایلخانی محسوب می‌شود که در قرن هشتم سروده شده است. وحید قنبری ننیز، این کتاب را تصحیح و به همراه نکات و دیدگاه‌های خود توسط بنیاد موقوفات افشار منتشر کرده است.

 

 

 

اثر تازه‌ای از ژوزف مارکوارت(1864- 1930م)، خاورشناس نامدار آلمانی با نام وهرود و ارنگ؛ جستارهایی در جغرافیای اساطیری و تاریخی ایران شرقی توسّط داوود منشی‌زاده ترجمه شده و بنیاد موقوفات افشار انتشار آن را بر عهده گرفته است.

 

 

 


خالقی مطلق، جلال. (1398). جای پای سال‌ها. تهران: همیشه.

خالقی مطلق، جلال. (1398). زال و رودابه. تهران: همیشه.


خالقی مطلق، جلال. (1398). آهوی کوهی در دشت. تهران: همیشه.

دی‌ماه 1398 سه اثر تازه از جلال خالقی مطلق را برای شاهنامه‌پژوهان و فرهنگ‌دوستان به ارمغان داشت. اثر نخست، جای پای سال‌ها نام دارد که مؤلف در مقدمۀ پیرامون محتوای کتاب چنین گفته است: «چندی بود که برخی از خواستاران مقالات ناچیز این بنده از او می‌خوستند تا دو مجموعۀ گل رنج‌های کهن و سخن‌های دیرینه را که چندسالی نایاب بودند، تجدید چاپ کند و شمار دیگری از مقالات خود را نیز درمجموعه‌ای عرضه نماید. نگارنده خرسند است که اینک به یاری خداوند با تقدیم مجموعۀ حاضر و دو سه مجموعۀ دیگر که به زودی انتشار خواه یافت، به بخشی از خواستۀ خواستاران این مقالات پاسخ می‌دهد».

خالقی مطلق در اثر دوم و سوم، راه تازه‌ای را پیش گرفته و به آفرینش یک فیلمنامه با عنوان زال و رودابه و گردآوری مجموعه رباعیات خود با نام آهوی کوهی در دشت دست یازیده است.


 

 

 اردستانی رستمی، حمیدرضا. (1398). جستاری در مذهب اسماعیلیِ فردوسی و بیست و سه گفتار دیگر از شاهنامه‌شناسان درباره دین و مذهب فردوسی. تهران: نگاه معاصر.

 

حمیدرضا اردستانی رستمی در اثر تازه‌اش، جستاری در مذهب اسماعیلیِ فردوسی و بیست و سه گفتار دیگر از شاهنامه‌شناسان درباره دین و مذهب فردوسی، وارد مبحثی شده است که تا به حال چندین و چند پژوهشگر دربارۀ آن قلم‌فرسایی کرده‌اند. گفتنی است که این کتاب آخرین مراحل چاپ را از سر می‌گذراند و هنوز روانۀ کتاب‌فروشی‌ها نشده است.


سرابی، میثم. نامۀ داد و خرد. تهران: برتر.

 

میثم سرابی شاهنامۀ فردوسی را بر اساس متن مسکو و ژول مول به نثر درآورده و تحت عنوان نامۀ داد و خرد روانۀ بازار کرده است.


 

دلپذیر، زهرا. موبدان در شاهنامۀ فردوسی. مشهد: پاژ.

 

زهرا دلپذیر در اثری با عنوان موبدان در شاهنامۀ فردوسی، به بررسی نقش و کارکرد موبدان در دوره‌های گوناگون ایران باستان و شاهنامۀ فردوسی پرداخته است. به گفتۀ مؤلف، تا کنون اثر کامل و مستقلّی در این باره به طبع نرسیده و آثاری که به ساختار دین و حکومت در شاهنامه پرداخته‌اند، به این مبحث توجهی نکرده‌اند. این کتاب در 160 صفحه توسط انتشارات پاژ به چاپ رسیده است.


 

 

 


کزازی، میرجلال‌الدین. (1398). نهادنامۀ داد. تهران: گویا.

 


کزازی، میرجلال‌الدین. (1398). خردنامۀ خرّمی. تهران: گویا.

 

دکتر میرجلال‌الدین کزّازی از چاپ چند اثر خبر داده بود که محتوای آن‌ها، مباحث و گفتارهای نشست‌های شاهنامه‌شناسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه علامه طبابایی است. وی در مصاحبه‌ای دربارۀ این آثار می‌گوید:

«چندی است که دوره شاهنامه‌شناسی هر هفته در دانشکده زبان و ادب فارسی وابسته به دانشگاه علامه طباطبایی سامان داده شده و دوستداران و علاقه‌مندان شاهنامه، برای آگاهی افزون‌تر و ژرف‌تر از آن در این دانشکده گردهم می‌آمدند و به این گفتار‌ها گوش فرامی‌دادند. این کتاب‌ها به نوشتار درآمده این گفتار‌هاست. تاکنون دو دوره شاهنامه‌شناسی برگزار شده و هم اکنون دوره سوم آن برگزار می‌شود.در این گفتار‌ها به موضوع‌هایی پرداخته می‌شود که در دیدار‌های آموزشی دانشگاه به آن‌ها کمتر توجه می‌شود، بنابراین در برگزاری این نشست‌ها در میانه راه هستیم و این نشست‌ها در سال جدید نیز پی گرفته می‌شود»(منبع: خبرگزاری ایقنا).

کتاب نخستین با عنوان نهادنامۀ داد به بازار آمد و اکنون نوبت به کتاب دوم با عنوان خردنامۀ خرّمی رسیده است. این کتاب از ده فصل (نشست) با عناوینی چون: ایران و ناخودآگاهی تباری ایرانی، جان در بند و جمشید فرمند، دهاک: گوهر پلیدی، زادن رستم و ... تشکیل شده که جمعاً در حدود 200 صفحه توسط نشر گویا به چاپ رسیده است. کزازی در مقدمۀ این اثر، چاپ کتاب سوم را با عنوان رزم‌نامۀ رهایی در آینده‌ای نزدیک، به علاقه‌مندان و پژوهشگران نوید می‌دهد.


 

نصیری جامی، حسن. (1398). دلدادگی و خنیاگری در شاهنامه. تهران: مولی.

 

دلدادگی و خنیاگری در شاهنامه اثری از حسن نصیری جامی است که به موضوع جذّاب عشق در شاهنامۀ فردوسی پرداخته است. در توضیحات پشت جلد کتاب آمده است: «كتاب پيش روي شما از خوش‌ترين و سرخوش‌ترين بخش‌هاي شاهنامه سخن مي‌گويد، از داستان‌هاي دلدادگي و خنياگري. مي‌خواهد بگويد عظمتي به مانند «برافكندم از نظم كاخي بلند» از اين فصل و نواي دلجوي زندگي خالي نيست و دلاوري‌ها و دلدادگي‌ها در روي سكه پرارج حماسه‌اند و بسياري از داستان‌هاي بزرگ شاهنامه بن‌مايه‌اي در دلدادگي و خنياگري دارند. مي‌گويد كه قهرمانان نيز هر چند سخت و سترگند و دستي در منش‌هاي حماسي دارند اما در دنياي سيال مهر و عاطفه پايي لرزان دارند و گاه به سادگي دل مي‌بازند».

تهیه: محمد بیانی